Een uitweg uit onze geperverteerde systemen

De Peruaanse Nobelprijswinnaar voor de literatuur Mario Vargas LLosa was vorige week in ons land. Hij hield een lezing over ‘De terugkeer van de spoken’. Zijn spoken zijn enerzijds het moslimterrorisme, anderzijds de xenofobe partijen die als reactie daarop ontstaan. Veel politici in het centrum hebben zich laten besmetten door de populistische en anti-democratische ideologen en daar weten wij in Nederland alles van. De actualiteit van vandaag leert ons dat onze democratie perverteert, waarbij wij pervers zo definiëren dat een systeem zich tegen zichzelf keert en niet anders dan door krachtig ingrijpen of misschien zelfs fundamentele verandering weer geschikt gemaakt kan worden voor de functie waarvoor ze bedoeld was. Democratie staat niet langer voor het kiezen van afgevaardigden om zo - in goed overleg en rekening houdend met de belangen van minderheden - tot afspraken te komen. In tegendeel, groeperingen worden juist tegen elkaar opgezet, niet alleen in verkiezingstijd maar ook daarna. Het democratisch ideaal van respect voor de ander als basis voor de eigen individuele vrijheid lijkt verder weg dan ooit. We moeten meemaken dat zelfs partijen die de oude idealen tot hun belangrijkste waarden rekenen, zich laten gedogen door partijen die de confrontatie zoeken en het woord respect niet lijken te kennen.
Dat ons financieel systeem eveneens pervers is, zal niemand verbazen. Na jaren van goed functioneren bewerkstelligt het precies het tegenover gestelde dan waar het voor bedoeld was. Maar ook de media zijn geperverteerd. Het verstrekken van objectieve informatie of juist het uitdragen ideologisch gekleurde opvattingen maar dan wel onverbloemd, is ingeruild voor aandacht trekken door middel van suggestieve one-liners en dubieuze insinuaties.
Tot hier staan en stonden we zeker niet alleen. Ruud Lubbers had het enkele jaren geleden al over de Bermuda- driehoek waar onze samenleving in dreigde terecht te komen: het korte termijn denken van bedrijfsleven, media en politiek.Eén perverterend systeem zag hij over het hoofd: de wetenschap. De dure plicht om door middel van publicaties de vrucht van wetenschappelijke arbeid toegankelijk te maken voor anderen, is verworden tot buigen voor redacties van Anglo-Saksische wetenschappelijke bladen. Redacties die geen oog hebben voor opvattingen die uit een ander cultuurgebied komen en alles negeren wat niet in de Engelse taal en stijl is geschreven met een sterke voorkeur voor artikelen die eerdere publicaties bevestigen. Dus weinig tot geen ruimte voor innovaties en al helemaal niet voor afwijkende wetenschappelijke ideeën.
Al jaren waarschuwen we voor het pervers worden van onze systemen, maar er is volop reden om er juist nu de aandacht voor te vragen: het feit dat al deze perversiteiten zich nu tegelijkertijd voltrekken. De natuurwetenschap leert ons dat er een elkaar opzwepend effect ontstaat als meerdere systemen tegelijkertijd heftig gaan bewegen, met als dreiging totale vernietiging. Bijzonder daarbij is dat maatregelen die tot dan toe dempend en corrigerend werkten, nu juist nog eens extra opzwepend effect hebben. Willen we het hoofd bieden aan de huidige dreigingen dan zullen we moeten afzien van voor de handliggende en hun effect bewezen hebbende maatregelen.
Tijd om weer eens te pleiten het principe van inclusief denken van Feitse Boerwinkel. Hij bedoelde daarmee dat we moeten leren ons te verplaatsen in de denkwijze van anderen. Niet om het met hen eens te worden maar om een echte dialoog aan te kunnen gaan. Waarbij een dialoog pas een echte dialoog is, als men bereid is de eigen opvattingen te wijzigen. Tot inclusief denken hoort ook het idee dat het succes van de een niet ten koste mag gaan van de ander. Naïef? Welke ideologie is dat niet? Alleen moed helpt ons een uitweg te vinden uit benarde situaties.
Ten tweede moeten we ook meer uit durven gaan van de professionaliteit en vakvolwassenheid van hen met wie we te maken hebben. In plaats van de op wantrouwen gebaseerde en dolgedraaide controle maatschappij met weinig effect en een miljarden verslindende bureaucratie.
Een derde uitweg zien we in het halt toeroepen aan het blind geloof in schaalgrootte, centralisatie van de macht, het concentreren van activiteiten op één plek en te ver doorgedreven standaardisatie. We hoeven maar te wijzen naar de grenzeloze en vooral ook gedachteloze aaneenschakeling van fusies in de private maar vooral ook publieke sector. In plaats van de beloofde efficiency hebben ze enkel geleid tot onbeheersbare kosten, vreemd gedrag in de top en boosheid en gefrustreerdheid aan de basis. Netwerken en ketensamenwerking lijken een goed alternatief te bieden, vooral omdat daarbij ook alle verworvenheden van de informatietechnologie goed van pas komen.
Als vierde zouden we willen pleiten voor het ontwikkelen van een ander politiek jargon. Een dat niet uit gaat van de klassieke tegenstelling collectief en individu. Juist het inzien en accepteren van die onderlinge afhankelijkheid tussen collectief en individu biedt nieuwe mogelijkheden om de perverteerde systemen te vervangen door andere. Hopelijk zijn we op tijd, zodat totale vernietiging ons bespaard blijft. De ideale samenleving mag dan niet maakbaar zijn, er is wel vooruitgang te boeken. Immers vroeger was alles slechter.
Prof. Dr. Ing. Teun. W. Hardjono, bedrijfkundige
Dr. Everard van Kemenade, Quality Manager MeduProf-S